يكي از بزرگترين و مهمترين بناي دوره اسلامي ايلخاني ايران گنبد سلطانيه است كه در 30 كيلومتري زنجان در ميان بافت قديم شهر سلطانيه واقع است. سرتاسر داخل اين گنبد پوشيده از كتيبه هاي مختلفي است كه با رنگ روي گچ ترسيم شده است. در سالهاي مختلف بعد از سال 1350 قسمتهايي از گچ روي ديوار توسط كارشناسان ايتاليايي از جاي خود برداشته شد و در جعبه هاي بزرگ قرار داده شد و پس از برداشتن گچ، تزئينات اصلي آجري گنبد نمايان شد. البته قبل از آن نيز قستمهاي از گچ آسيب ديده بوده و مشخص بود كه زير گچ تزئينات آجري زيبايي وجود دارد.

در ارتباط با زمان ايجاد تزئينات روي گچ ميان متخصصان هنر اسلامي اختلاف وجود دارد كه در چه زماني اين تزئينات گچي بر روي تزئينات اصلي كار گذاشته اند.

پروفسور پيروسن پائولزي در گزارشات پروژه مرمت مسجد و آرامگاه سلطان محمد خدابنده اشاره مي كند كه در گنبد سلطانيه كلاسه دوره تزئينات ديده مي شود كه دوره اول مربوط به اصل بنا كه با تزئينات كاشيكاري بوده يك دوره تزئينات با كاشي شش گوش كه از كف تا ارتفاع حدود سه متري را زينت داده و دوره سوم تزئينات گچ كاري كه روي تزئينات اصلي گنبد انجام گرفته است .

در واقع در گنبد سلطانيه دو دوره تزئينات ديده مي شود كه دوره اول مربوط به تزئينات اصلي گنبد و دوره دوم مربوط به گچ كاري روي اين تزئينات منتهي قسمت پايين گنبد در دسترس همگان بوده ( از كف زمين تا حدود ارتفاع سه متر ) آن قسمت به جاي گچ كاري ( كه با دست زدن به مرور زمان آسيب مي بيند ) با كاشي شش گوش پوشانده اند يعني گچ كاري روي تزئينات اصلي گنبد و كاشي كاري شش گوش پايين گنبد هم زمان انجام شده است.

نظر پرفسور گدار در مورد گچكاري روي تزئينات اصلي اين است كه اين گچ كاري در دوره صفويه انجام شده كه اين نظر به هيچ وجه صحت ندارد و دلايل كافي براي رد اين نظريه ارائه خواهد شد، پروفسور پيروسن پائولزي نيز با اين نظر مخالف است و استناد مي كند به تكه گچي كه داراي تاريخ 720 هجري كه در گنبد ديده است اما اشاره نمي كند كه آن كتيبه در كجاي گنبد قرار داشته است. البته شخص مذكور تا حدي به زمان صحيح گچ كاري و تزئينات دوره دوم نزديك شده ولي در خط روي اين تكه گچ و مقايسه آن با بقيه خطوط گنبد و عدم هماهنگي بين آنان گنبد جاي تامل دارد.

پس از به دست آمدن عكسهاي قديمي، به نظر مآيد كه اين كتيبه  داخل شبستان گنبد نبوده است بلكه در يك اطلاق در يك راه پله واقع ميان طبقه دوم و ايوان مشرف به بيرون طبقه سوم وجود داشته است .

در مطالعه كتيبه هاي گنبد سلطانيه به دو تاريخ متعلق به دوره اصلي ساخت گنبد بر مي خوريم كه تاريخ اول سال 710 هجري قمري است و بر روي سر در شرقي بيرون گنبد قرار دارد. اين تاريخ زمان پايان ساختمان گنبد با تزئينات بيرون آن و بدون تزئينات داخل گنبد مي باشد. تاريخ دوم سال 713 هجري قمري ( تصوير 85 ) در قوس طبقه دوم ايوان شرقي داخل گنبد ديده مي شود كه تقريبا" نشانه پايان تزئينات كاشيكاري داخل گنبد است ( پايان كل تزئينات دوره اول با توجه به قسمت باقي مانده بنا از طبقه دوم ايوان كه داراي تاريخ 713 هجري قمري تا بالاترين نقطه داخل گنبد، احتمالا" مدت كوتاهي بوده است چون كه جشن افتتاح گنبد به استناد كتاب تاريخ اولجايتو روز 12 ربيع الاخر سال 713 هـ - ق بوده است.

مدارك زياد در گنبد وجود دارد كه ثابت مي كند شروع تزئينات دوره دوم نيز در زمان سلطان محمد اولجايتو انجام گرفته است و شروع آن بايد همزمان با شروع وزارت تاج الدين عليشاه در سال 715 هـ - ق بوده باشد. اين وزير پس از نشستن بر مسند وزارت جهت ارائه كار چشمگير، به تزئين گنبد پرداخت و ساختمان تربتخانه را نيز به آن اضافه كرد. پايان اين تزئينات بدون شك پس از مرگ اولجايتو و در زمان ابو سعيد بهادر خان انجام گرفته چون كه در داخل گنبد لقب ابو سعيد بهادر خان كه علاءالدوله مي باشد. در زير حاشيه بالكنهاي حد فاصل طبقه اول و دوم موجود است.

مهمترين مدركي كه ثابت مي كند گچ كاري روي تزئينات اصلي گنبد در زمان خود اولجايتو انجام گرفته، كتيبه اي است كه اكنون در تربت خانه گنبد نگاهداري مي شود كه نام سلطان محمد در اين كتيبه آمده و بعد از آن جمله :

 " مدالله ظله و نصر نجله "

( خداوند سايه او را گسترده كند و فرزندش را پيروز گرداند ) آمده كه اين جمله ثابت مي كند كه سلطان محمد اولجايتو در زمان گچ كاري روي تزئينات اصلي گنبد زنده بوده است.

وجود جمله "سلطان مجمد اولجايتو " كه دهها بار در حاشيه چند ايوان تكرار شده است از جمله مداركي است كه اين موضوع را ثابت مي كند. بعيد به نظر مي رسد كه سلطاني ديگر تزئينات در گنبد ايجاد كند و نام سلطان اولجايتو را آن هم دهها با بر آن تكرار كند .

وجود نام تاج الدين عليشاه وزير معروف اولجايتو و ابو سعيد و با عنوان " الدستور الاكرم المفخم " در قسمت بالاي طاق ايوانها بر روي گچ ثابت مي كند كه مخارج اين تزئينات به عهده اين وزير بوده است ( كل كتيبه اي كه نام تاج الدين در آن آمده به علت پاك شدن قسمت اعظم رنگ روي آن هنوز خوانده نشده و اميد است كه بزودي با بازسازي رنگ اين كتيبه، متن كامل آن مشخص شود). با توجه به مدرك اول كه نام سلطان محمد بر روي گچ آمده، ثابت ميشود كه تاج الدين عليشاه اين كار را در زمان اولجايتو آغاز نموده به است .

در سراسر گنبد آيات قرآن و احاديث پيامبر ( ص ) و كلمات قصار حضرت علي ( ع ) ديده مي شود اما در طبقه دوم ايوان جنوب غربي براي اولين برخورد مي كنيم با يك دايره ايكه داخل آن با خط كوفي نوشته شده " اللهم اشفنا بشفائك و داونا بداوئك " كه معني آن ( خداوندا ما را به شفاي خود شفا ده و به دواي خود ما را مداوا فرما) كه بدون شك در ارتباط با مريض بودن اولجايتو است و در همان ايوان براي اولين بار با آيه اي در ارتباط با مرگ روبرو مي شويم كه با رنگ قرمز آيه" كل من عليها فان " چندين بار تكرار شده است. وجود اين آيه بدون شك نشانه در گذشت سلطان اولجايتو بوده است و مي توان گفت كه تا اين قسمت ايجاد تزئينات روي گچ در زمان اولجايتو بوده است و ادامه كار مربوط به زمان ابو سعيد بهادر خان مي باشد.

چنانچه معروف است سلطان محمد خدابنده پيرو شيعه بوده ولي در اواخر زمامداريش پيرو اهل تسنن شد. روي گچ كاري دوره دوم مطالب زيادي به چشم مي خورد كه ثابت مي كند سلطاني كه در زمان دوره دوم تزئينات گنبد، حكومت ميكرد، پيرو اهل تسنن بوده است. عنوان كردن اينكه تزئينات دوره دوم در زمان دوره صفويه ايجاد شده، به علت شيعه بودن اين سلسله اين موضع را به كلي منتفي مي كند. يكي از مداركي كه دال بر سني بودن حاكم وقت وجود احدايث زياد از حضرت علي ( ع ) بر روي گچ است كه هر جا نام حضرت علي( ع ) آمده به دنبال آن جمله " كرم الله وجهه " نوشته شده است. اين جمله توسط اهل تسنن هميشه بعد از نام حضرت علي ( ع ) بكار مي رود زيرا آن حضرت بر هيچ صنمي سجده و تعظيم نكرده است، در حالي كه براي بقيه خلفا و صحابه و تابعين از جمله " رضي الله عنه " استفاده مي شود. ( اين كتيبه تلفيق شده از دو خط در يك كتيبه كه قسمت پايين با خط ثلث سوره الملك نوشته شده و روي حروف اين سوره در قسمت بالا با خط كوفي احاديثي از حضرت علي ( ع ) آمده است). و نيز بر روي گچ كاري داخل گنبد كه يك تكه از آن گچها قبلا" از جاي اصلي خود جدا كردند و اكنون در تربتخانه موجود است . از موارد ديگري كه ثابت مي كند در زمان تزئينات دروه دوم سلطان وقت وقت پيرو اهل تسنن بوده، وجود نامهاي " ابوبكر، عمر، عثمان " است بر بر روي گچ و با خط كوفي در حاشيه گلهاي طاقها منعكس شده است. . و در حاشيه آن گلها نام " علي، حسن، حسين " نيز آمده است.

در بعضي متون عنوان شده است كه علت پوشاندن اصلي گنبد، شيعه بودن اولجايتو بوده و اينكه مطالبي در تاييد شيعه در تزئينات اصلي وجود دارد كه فعلا" در قسمت هايي از تزئينات اصلي كه گچ دوره دوم آن برداشته شده است، مطلبي دال بر اين موضوع ديده نشده. البته نام حضرت عال ( ع ) در داخل گنبد در تزئينات اصلي آمده و اين مساله اي نيست چون خود اهل تسنن احترام لازم به حضرت علي ( ع) مي گذارند، در ضمن بر روي گچ كاري جديد احاديثي بسيار از حضرت علي نوشته شده و نام حضرت علي ( ع) نيز چندين بار روي گچ تكرار شده است كه در مقايسه با نام حضرت علي ( ع ) كه در تزئينات اوليه ديده مي شود مي بينيم كه روي تزئينات دوره دوم از نام حضرت علي ( ع ) بيشتر استفاده شده است در ضمن اگر اين مطلب صحت دارد ( پوشاندن تزئينات اصلي به علت وجود مطالب شيعه گونه در بنا ) پس سر در شرقي بيرون گنبد از همه واجب تر بود ( از نظر اهل تسنن ) كه پوشانده شود كه اين كار هرگز انجام نشد، بر روي اين سر در جمله " علي ولي الله وصي رسول الله " آمده است .

گاهي مطرح مي شود كه علت ساختن گنبد در واقع جهت انتقال قبور مباركه ائمه شيعه مي باشد كه چنين مطلب غير مستند است در ضمن در كل گنبد در اصل 18 ايوان ساخته شده است.

در اين كتاب ابتدا كتيبه هاي موجود در بنا حال حاضر آورده مي شود و در انتهاي كتاب تعدادي از عكسهايي كه از داخل و بيرون گنبد توسط دانشگاه شهيد بهشتي در قديم و قبل از برداشتن گچ روي تزئينات اصلي تهيه شده است بدون ذكر كتيبه هاي آن چاپ مي شود. تعدادي از عكسها در آرشيو سازمان ميراث فرهنگي كشور است و بقيه تصاوير متعلق به يك آلبوم ديگر كه نيز توسط دانشگاه بهشتي تهيه شده است و در قديم ضميمه گزارش نگارنده سازمان ميراث فرهنگي بوده اما از گزارش جدا شده و اكنون معلوم نيست كه اين آلبوم كجاست. خوشبختانه در قديم نگارنده از تعدادي از عكسهاي آن آلبوم عكس تهيه كرده و در اين كتاب چاپ شده است. . قسمت اعظم گچ روي تزئينات اصلي كه در بيشتر عكسها ديده مي شود از جاي خود برداشته شده است و در حال حاضر مشخص كردن انتساب جاي اين تزئينات به جاي اصلي خود ميسر نيست.

منبع:  كتاب  گنبد سلطانيه به استناد كتيبه‌ها   اثر عبدالله قوچاني